Biobased zelfbouwwoning
Ecofabriekje | Culemborg
Een huis bouwen met hout, houtvezel, hergebruikte materialen en zoveel mogelijk natuurlijke oplossingen. En het vervolgens ook nog grotendeels zelf doen. Voor Jacco Miltenburg en Femke Petersen werd die ambitie werkelijkheid met het Ecofabriekje in Culemborg. Geen kant-en-klaar bouwconcept, maar een woning waarin materiaalkeuzes, comfort, hergebruik en zelfbouw steeds samenkomen. Hun dochter Amieke legde het bouwproces vanaf 2019 uitgebreid vast op de blog van Ecofabriekje. Die persoonlijke verslagen vormen, samen met informatie van architectenbureau Archi3o, de basis voor dit artikel.
Projectgegevens
Project: Ecofabriekje
Locatie: Culemborg, Utrecht
Architect: Archi3o (Kim Verhoeven, Renz Pijnenborgh en Vincent Valentijn)
Uitvoering: Zelfbouwproject
Een huis rond de ideeën van de bewoners
Het ontwerp van het Ecofabriekje ontstond in nauwe samenwerking tussen Jacco, Femke en Archi3o. De toekomstige bewoners kwamen zelf met schetsen en creatieve ideeën. Archi3o gebruikte deze als basis om het ontwerp verder uit te werken tot een woning van ongeveer 170 m² die grotendeels in zelfbouw gerealiseerd kon worden.
Om tijdens de werkzaamheden op de kavel te kunnen wonen, bouwde het gezin eerst zelf een tijdelijke woning: de Tiny Factory. Hiervoor werden onder meer gebruikte houten balken, een gerecyclede keuken, tweedehands sanitair, gratis afgehaald laminaat en verkeerd besteld dubbelglas opnieuw gebruikt. Zo werd de tijdelijke woning een voorproefje van de manier waarop later aan het Ecofabriekje werd gewerkt.
Een houten skelet als basis
Na het nodige grondwerk en de aanleg van de fundering kon in het voorjaar van 2020 eindelijk het deel beginnen waar Jacco en Femke zoveel mogelijk zelf aan wilden werken. De draagconstructie bestaat uit vurenhout. Voor de binnenafwerking is gekozen voor populierenmultiplex en voor delen van het dakbeschot en de verdiepingsvloer voor massief populierenhout. Het gebruik van hout en andere hergroeibare grondstoffen past binnen de biobased gedachte achter het Ecofabriekje. In plaats van een woning waarin vooral steenachtige en synthetische materialen de boventoon voeren, bestaat een groot deel van de bovenbouw uit materialen van natuurlijke oorsprong.
Dik isoleren met houtvezel
Een belangrijk onderdeel van het bouwconcept is de isolatie. In de oorspronkelijke plannen werd voor de wanden uitgegaan van een 24 centimeter dikke laag hennep/jute of houtvezel, met aan de buitenzijde nog eens 12 centimeter harde houtvezelisolatie. Tijdens de bouw werd uiteindelijk op grote schaal Gutex houtvezelisolatie toegepast. Alleen al in juni 2020 arriveerden volgens de bouwblog tientallen pallets met Gutex Thermoflex en harde persing Gutex Thermowall. Dikke isolatie werd gebruikt voor de buitenwanden, een andere dikte voor het dak en dunne isolatie voor de binnenwanden, waar vooral geluidsisolatie belangrijk is.
Dampopen bouwen
Jacco en Femke wilden niet simpelweg een zeer goed geïsoleerd huis maken en dat vervolgens volledig afsluiten. Hun uitgangspunt was een dikke isolatieschil, zorgvuldig bouwen zonder ongewenste kieren en een constructie waarin vocht op een gecontroleerde manier wegreguleert. De buitenwanden kregen daarvoor een gelaagde opbouw. Tussen het houten skelet kwam Gutex Thermoflex, met aan de buitenzijde Gutex Thermowall 5 in 1. Daarover werd een waterkerend dampdoorlatend gevelvlies (Pro Clima Fronta WA) aangebracht voordat de gevelafwerking volgde. Ook in de afwerking binnen is de keuze voor natuurlijke materialen zichtbaar. Zo werd voor een zwarte wand in de werkruimte Finse kookverf gebruikt.
Gevel en groendak
De gevel wordt afgewerkt met houten Yellow Cedar shingles. Het bijzondere daarvan is dat het hout niet met lak of beits behandeld hoeft te worden. De shingles mogen onder invloed van weer en tijd op natuurlijke wijze vergrijzen. De shingles keren terug op delen van het dak. Andere dakvlakken kregen juist sedum. Een groendak kan regenwater tijdelijk vasthouden, zorgt voor extra koeling en biedt ruimte aan insecten en andere kleine organismen. Daarnaast warmt een begroeid dak minder sterk op dan veel traditionele dakoppervlakken. Het regenwater van het grote dak wordt bovendien niet zomaar afgevoerd. Het water wordt opgevangen en opnieuw gebruikt voor onder andere het toilet.
Natuurlijk ventileren in een zeer goed geïsoleerd huis
Een opvallende keuze is de combinatie van de dikke isolatieschil met natuurlijke ventilatie. Boven de ramen zijn ventilatieroosters aangebracht. Volgens het het coanda effect wordt de binnenkomende koude lucht hoog in de ruimte ingebracht. Daarna mengt de lucht zich geleidelijk met de warmere lucht zonder koudeval te veroorzaken in de woning en wordt tocht beperkt. Afgezogen lucht verlaat de woning niet zomaar: de warmte wordt eruit gehaald via een ventilatieluchtwarmtepomp en opnieuw benut. Samen met de dikke isolatieschil moet dat ervoor zorgen dat maar weinig extra warmte nodig is om het huis comfortabel te houden.
12.000 tegeltjes met een vorig leven
Misschien wordt het karakter van het Ecofabriekje nergens zo zichtbaar als op de vloer. Femke wilde graag kleine, hardgebakken industriële tegeltjes gebruiken zoals die vroeger veel in gebouwen werden toegepast. Alleen worden deze tegels niet meer op dezelfde manier geproduceerd. De oplossing lag niet in een nieuw alternatief, maar in wat er al bestond.
Via Marktplaats verzamelde Femke ongeveer 12.000 tweedehands tegeltjes van 10 bij 10 centimeter. Sommige kwamen uit de jaren zeventig, andere waren veel ouder en hadden zelfs een Jugendstil-achtige achterzijde. Ze werden verzameld, opgeslagen, schoongemaakt en gesorteerd om uiteindelijk opnieuw een plek te krijgen in de woning.
Zelf bouwen betekent ook zelf oplossen
Wie de blogs van Amieke achter elkaar leest, ziet vooral hoeveel werk en kunde er achter zo'n woning schuilgaat. Vincent Valentijn van Archi3o: “Jacco is een heel goede bouwer. Uit diverse gesprekken met Jacco en Femke bleek dat ze wisten waar ze aan begonnen en de capaciteiten hebben om dit project tot een succes te maken.”
Materialen versjouwen, hout prefabriceren, isolatie op maat maken, twaalf dakramen plaatsen, vloerverwarming leggen en duizenden tweedehands tegeltjes schoonmaken: het Ecofabriekje werd niet in een paar maanden uit een catalogus opgebouwd. En natuurlijk ging niet alles volgens plan, maar juist daarin zit een belangrijk deel van het verhaal. Jacco en Femke wilden niet alleen een ecologisch huis hebben. Ze wilden begrijpen hoe het in elkaar zit en zoveel mogelijk zelf bepalen waarmee en hoe het werd gebouwd.
Het resultaat is een woning waarin biobased bouwen heel tastbaar wordt. Van het vurenhouten skelet en de Gutex houtvezelisolatie tot populierenhout, houten shingles, sedumdaken en hergebruikte tegels: materialen zijn hier geen detail achter de afwerking, maar een belangrijk onderdeel van het ontwerp.
